Արցախի հարցի շուրջ ընթացող իրադարձությունները, թվում է, մշտապես գտնվում են անընդհատ փոփոխության մեջ։ Պատմությունը, որը սկսվեց 1988 թվականին, երբ ապրիլի 20-ին Ստեփանակերտում տեղի ունեցավ ռազմական ցույցի ցնցուղաբերող իրադարձություն, այսօր հասել է իրենից բարդ և բազմաշերտ փուլի։
Արցախի պատմությունը, որը հաճախ նկարագրվում է որպես «պատերազմների պատմություն», իրականում շատ ավելի խորը է։ Այն պատմություն է ազգային ինքնության, մշակութային ժառանգության և ինքնորոշման իրավունքի պայքարի մասին։ 1991-1994 թվականների պատերազմը, որը հանգեցրեց Արցախի Հանրապետության հռչակմանը և Լեռնային Ղարաբաղի ինքնահռչակվելուն, ոչ միայն սահմանեց տարածքային վիճաբանության նոր փուլ, այլև խորապես փոխեց տարածաշրջանի քաղաքական և սոցիալ-տնտեսական դինամիկան։
Արցախի հայության կողմից իրենց հողերի պաշտպանությունը, որը հաճախ ներկայացվում է որպես «պատերազմ», իրականում եղել է ինքնապահպանության և մշակութային ինքնության պահպանման ռազմավարություն։ Պատերազմի հետևանքները՝ հարյուր հազարավոր հայերին և ադրբեջանցիներին հանգուցալուծելը, քաղաքների և գյուղերի ավերումը, սահմանային գոտիների մշտական լարվածությունը, դարձան տարածաշրջանի ինքնության և անվտանգության հիմնական մարտահրավերները։
Այսօր, երբ Լեռնային Ղարաբաղի հայկական բնակչությունը հայտնվել է ծայրահեղ ճգնաժամի մեջ՝ ադրբեջանական զորքերի կողմից տարածքի վերահսկողությանը անցնելուց հետո, պատմության շրջանակը նորից փոխվում է։ Իրավիճակը, որը նախկինում բնութագրվում էր «խաղաղությամբ»՝ հրադանդակային հրադադարի և բանակցությունների շրջանակում, այժմ դարձել է բարդ և անորոշ։
Արցախի հայության ապագան այս պահին կախված է մի քանի գործոններից։ Դրանք ներառում են ադրբեջանական իշխանությունների հետ հնարավոր բանակցությունների արդյունքները, միջազգային հանրության՝ հատկապես ԵՄ-ի և ԱՄՆ-ի, դիվանագիտական ջանքերը, ինչպես նաև ինքնին հայ ժողովրդի՝ իր ապագայի վերաբերյալ ընտրությունը։ Ի վերջո, ճակատագիրը, որը երկար տարիներ շրջապատվել էր զենքի ծխով, այսօր դրվում է խաղաղության և ինքնորոշման հարցի կենտրոնում՝ որպես ժողովրդի ինքնակամ ընտրության։
